Jack London -  Li-Wan o jasnej skórze   
     
    Obniża się słońce, Canimie, upał dnia minął — zawołała Li-Wan do mężczyzny, który spał, a głowę miał okrytą śpiworem z wiewiórczych skórek. Zawołała po cichu, jak gdyby obowiązek walczył w niej ze strachem przed chwilą przebudzenia. Bo Li-Wan bała się tego swojego rosłego męża, zupełnie niepodobnego do innych znanych jej mężczyzn.
    Łosiowe mięso zaskwierczało nieprzyjemnie. Kobieta przesunęła patelnię na skraj czerwonego żaru i zerknęła z ukosa w stronę dwóch psów znad Zatoki Hudsona. Wilczury wodziły wzrokiem za każdym jej ruchem i łakomie wysuwały ociekające śliną czerwone jęzory. Ogromne, kudłate bestie siadły koło ogniska pod wiatr i w cienkiej smudze dymu chroniły się przed niezliczonymi chmarami komarów. Kiedy Li-Wan spojrzała w dół, na stromy brzeg Klondike toczącej wezbrane wody między wzgórzami, jeden z psów jak robak podpełznął do patelni. Zwinnym ruchem wyciągnął łapę i strącił w popiół kawał gorącego mięsa. Li-Wan dostrzegła to kącikiem oka. Pies trafiony w nos polanem, odskoczył i warknął. Nie odrywając od niego wzroku kobieta podniosła uratowane mięso.
    — Fuj! Olo! — krzyknęła. — Ciągleś głodny i głodny! Dlatego dostajesz za swoje, że pchasz nos, gdzie nie trzeba.
    Drugi pies stanął po stronie Olo i wraz z nim gotował się do walki. Jeżyła się im sierść na karkach i grzbietach, cienkie wargi unosiły się, marszcząc brzydko i odsłaniając okrutne, groźne kły. Nosy fałdowały się, wykrzywiały w srogiej pasji. W gardzielach bulgotało warczenie — wilczy charkot dzikich bestii, którym sama natura rozkazuje rzucić się, powalić przeciwnika.
    — A ty, Bash, złyś zawsze, niczym twój pan! Nie szanujesz ręki, co cię karmi. Nie dajesz mi spokoju! To nie twoja sprawa! Ale chcesz? Niech będzie twoja! Masz! Masz! A masz!
    Krzycząc tak Li-Wan rzucała szczapami, ale psy zręcznie unikały ciosów i ani myślały o kapitulacji. Rozłączyły się i przycupnięte do ziemi czołgały się na brzuchach. Warcząc głucho nadciągały z dwóch stron, oskrzydlały wroga. Li-Wan wojowała z wilczurami od czasu, gdy zaczęła raczkować między wiązkami skór w wigwamie. Wiedziała, że sytuacja jest groźna. Bash stanął, napiął mięśnie, gotował się do skoku. Olo pełzał jeszcze, ale był coraz bliżej i bliżej.
    Kobieta porwała dwie głownie za zwęglone końce. Śmiało stawiła czoła buntownikom. Olo cofnął się, lecz Bash dał susa i w powietrzu natknął się na ognisty oręż. Zaskowyczał boleśnie. Rozszedł się swąd przypalonych kudłów i skóry. Pies padł na ziemię, a kobieta resztkę rozżarzonego drewna rzuciła mu w pysk. Zawył wściekle, rzucił się w bok, uskoczył spod jej ręki i w dzikim popłochu zaczął szukać schronienia. Olo umykał, lecz Li-Wan przypomniała mu o swej władzy tęgo zdzieliwszy szczapą po żebrach. Później oba wilczury wycofały się pod gradem polan, aby na krańcu biwaku lizać rany, skowycząc i warcząc na przemian.
    Li-Wan zdmuchnęła popiół z ocalonego mięsa. Serce biło jej nie mocniej niż zwykle. Pospolite, codzienne wydarzenie szło już w niepamięć. Podczas wrzawy i zamieszania Canim ani się ruszył. Za to począł potężnie chrapać.
    — Hej, Canim! — zawołała kobieta. — Upał dnia mija. Czas w drogę. Ścieżka czeka naszych stóp.
    Peleryna z wiewiórczych skórek drgnęła. Odrzuciło ją na bok brunatne ramię. Powieki śpiącego uniosły się i zaraz opadły.
    „Dźwigał ciężkie juki — pomyślała Li-Wan. — Utrudziła go poranna praca”.
    Poczuła na szyi ukłucie komara, pomazała więc odsłonięte miejsce wilgotną gliną, której pecynę miała dla wygody pod ręką. Mężczyzna i kobieta pięli się przez cały ranek zboczem działu wodnego i dla ochrony przed chmarami napastliwych owadów smarowali twarze lepkim mułem. Błoto wysychało na słońcu, zastygało w maskę, która pękała raz po raz przy poruszeniu mięśni. Dziury trzeba było wciąż łatać, toteż skorupa miała nierówną grubość w rozmaitych miejscach i twarze wędrowców przedstawiały dziwaczny widok.
    Li-Wan zaczęła potrząsać mężem delikatnie, lecz wytrwale. Wreszcie Canim ocknął się, usiadł. Przede wszystkim spojrzał na słońce, a zasięgnąwszy rady niebieskiego zegara, przycupnął koło ognia i łapczywie rzucił się na mięso. Był to rosły, barczysty Indianin o szerokiej klatce piersiowej i potężnych muskułach. Mierzył pełne sześć stóp. Oczy miał bystrzejsze niż większość jego ziomków, bardziej inteligentne, żywe. Bruzdy znamionujące wolę głęboko poorały mu twarz, a że była to twarz pierwotna i uparta, wyraz jej zdawał się mówić o człowieku z natury nieugiętym, świadomym celu i w razie potrzeby zdolnym do zimnego okrucieństwa.
    — Jutro, Li-Wan, urządzimy biesiadę.
    Do czysta wyssał kość szpikową. Rzucił ją wilczurom.
    — Będziemy jedli racuchy smażone na bekonowym tłuszczu i cukier. To smaczniejsze niż...
    — Racuchy? — spytała zaciekawiona Li-Wan z trudem wymawiając dziwne słowo.
    — Aha! — odpowiedział tonem wyższości. — Nauczę cię nowych sposobów gotowania. Nie masz pojęcia o tych rzeczach, o których teraz mówię, no, i o bardzo wielu innych. Żyłaś przecie w małym, odludnym kątku ziemi, nic nie rozumiesz. Ale ja... — Wyprostował się i dumnym wzrokiem zmierzył żonę. — Wielki podróżnik ze mnie. Bywałem we wszystkich krajach, nawet pośród białych ludzi. Znam ich obyczaje i obyczaje wielu, wielu ludów. Nie jestem jak drzewo, które wyrasta po to, żeby zawsze stać na jednym miejscu i nie wiedzieć, co się dzieje za najbliższym wzgórzem. Jestem Canim, Canim-Czółno, urodzony do wędrówek po świecie, do podróży, do poznawania ziemi jak długa i szeroka.
    Kobieta pokornie chyliła głowę.
    — Słusznie mówisz. Przez całe życie jadałam ryby, mięso i jagody. Żyłam w małym, odludnym kątku ziemi. Nigdy nie marzyłam, że świat jest taki wielki. Dopiero gdy uprowadziłeś mnie z mojego plemienia, bym ci gotowała i dźwigała za tobą ciężary na nieskończenie długiej ścieżce...
    Urwała nagle, podniosła wzrok na męża.
    — Powiedz, Canim, czy ta ścieżka ma koniec?
    — Nie — odpowiedział. — Moja ścieżka jest jak świat: nie kończy się nigdzie. Moja ścieżka to właśnie świat, który przemierzam, odkąd nogi zaczęły mnie nosić, i przemierzać będę aż do śmierci. Mój ojciec i matka może już nie żyją, ale nie dbam o to; dawno widziałem ich ostatni raz. Moje plemię jest podobne twojemu. Siedzi na miejscu, bardzo stąd daleko. Ale ja nie dbam o swoje plemię, bo jestem Canim, Canim-Czółno.
    — A czy ja, Li-Wan, muszę do śmierci wędrować twoją ścieżką, chociaż jestem strudzona?
    — Ty, Li-Wan, jesteś moją żoną. Żona wędruje ścieżką męża wszędzie, dokąd ta ścieżka wiedzie. Tak chce prawo. A gdyby nawet chciało inaczej, takie byłoby prawo Canima, który jest prawodawcą dla siebie i swoich. 
    Li-Wan pochyliła znów głowę, bo jedyne prawo, jakie znała, głosiło, iż mężczyzna jest panem kobiety.
    — Nie spiesz się — rzekł Canim, kiedy żona zaczęła się krzątać i zwijać w swoje juki ubogi sprzęt domowy. — Słońce jeszcze piecze, a ścieżka idzie teraz w dół, więc droga będzie lekka.
    Posłusznie zaniechała pracy. Wróciła na dawne miejsce i usiadła. Canim spojrzał na nią z nagle zbudzonym zainteresowaniem.
    — Nie siadasz na piętach, jak inne kobiety — powiedział.
    — Nie, nie mogłam się jakoś nauczyć. Męczy mnie to. Nie wypoczywam wcale.
    — A czemu twoje stopy nie wskazują prosto przed siebie?
    — Nie wiem. Wiem tyle, że stopy moje różnią się od stóp innych kobiet.
    Canim odpowiedział tylko błyskiem zadowolenia w oczach i myśli swych nie zdradził bodaj gestem.
    — Włosy masz czarne, jak wszystkie kobiety, ale czy zauważyłaś kiedy, że są bardziej delikatne i miękkie niż włosy innych kobiet?
    — Zauważyłam — odpowiedziała krótko, bo nie była zadowolona z chłodnego rozważania jej braków i niedomagań.
    — Przed rokiem zabrałem cię twojemu plemieniu — podjął Canim — a jesteś równie nieśmiała i tak się mnie boisz, jak w dniu, kiedym pierwszy raz spojrzał na ciebie. Jak to się dzieje?
    Li-Wan skinęła głową.
    — Strach mi cię, Gammie, bo jesteś duży i dziwny. A zresztą, zanim ty spojrzałeś na mnie, bałam się wszystkich młodych mężczyzn. Nie wiem... Nie potrafię wytłumaczyć... ale... Ale tak mi się jakoś wydawało, jak gdybym nie była dla nich.., jak gdyby...
    — No! — niecierpliwie ponaglił żonę, gdy głos jej się załamał.
    — Jak gdyby oni nie byli z mojego plemienia.
    — Nie z twojego plemienia? — zapytał powoli. — A jakież jest twoje plemię?
    — Nie wiem. Ja... — bezradnie rozłożyła ręce. — Nie umiem wyrazić tego, co odczuwałam. Było we mnie coś dziwnego. Nie robiłam jak inne dziewczęta, co zabiegają chytrze o chłopców. Wcale nie dbałam o nich. Myślałam, że to coś złego, że wstyd...
    — Co najdawniej pamiętasz? — zapytał Canim zmieniając nagle temat.
    — Pow-Wah-Kaan, matkę.
    — I nic więcej? Nic przed Pow-Wah-Kaan?
    — Nic więcej. 
    Canim bystro spojrzał jej w oczy, sięgnął do głębi duszy i dostrzegł niepewność.
    — Namyśl się, namyśl dobrze, Li-Wan — pogroził.
    Zająknęła się, spojrzała na męża smutnym, błagalnym wzrokiem, uległa jednak silniejszej woli, jak gdyby mimo oporu wydarto jej z ust słowa:
    — Ach, to były tylko sny, Canim, niedobre, dziecinne sny, cienie rzeczy nieprawdziwych, przywidzenia, jakie miewają psy, kiedy drzemiąc na słońcu zaczynają nagle skomleć.
    — Gadaj — rozkazał — o tym, co było przed Pow-Wah-Kaan, twoją matką.
    — To prawie zatarte wspomnienia — odparła. — Jako dziecko marzyłam czasami, chociaż oczy miałam otwarte na światło dnia. Kiedy opowiadałam później o dziwach, które mi się jawiły, ludzie mnie wyśmiewali, a inne dzieci bały się, stroniły ode mnie. Jak mówiłam Pow-Wah-Kaan o tym, co widywałam w snach, matka łajała mnie i krzyczała, że to złe rzeczy. Biła mnie nawet. To pewnie była choroba, coś jak padaczka, na którą nieraz cierpią starzy. Kiedy podrosłam, ozdrowiałam jakoś i przestałam marzyć. A teraz... teraz nie mogę sobie przypomnieć... 
    — Zaniepokojona podniosła rękę do czoła. — Wspomnienia są tam gdzieś, głęboko, ale nie umiem ich odnaleźć... Tylko...
    — Tylko... — powtórzył Canim ujmując jej rękę.
    — Tylko jedno, ale będziesz się śmiał, bo jest całkiem niedorzeczne, niepodobne do prawdy.
    — Nie, Li-Wan, nie będę się śmiał. Sny są snami, ale mogą być także odbiciem innego, poprzedniego życia. Ja wierzę, na przykład, iż byłem niegdyś łosiem, a wiem o tym dzięki temu, co widziałem nieraz i słyszałem w snach.
    Widać było, że Canim jest coraz bardziej zaniepokojony, chociaż usiłuje nad sobą zapanować. Ale Li-Wan tego nie dostrzegała. Z wysiłkiem szukała słów, by odmalować dziwaczny obraz.
    — Widzę usłany śniegiem szlak między drzewami — zaczęła. — Widzę przecinający śnieg trop człowieka, co z trudem wlókł się na rękach i kolanach. Widzę też w śniegu człowieka, tak mi się zdaje, że patrzę na niego z bardzo bliska. Nie jest podobny do prawdziwych ludzi, bo na twarzy ma włosy, dużo włosów, a włosy na jego twarzy i głowie są żółte jak letnia sierść łasicy. Powieki ma zamknięte, ale podnosi je i spogląda dokoła. Oczy są błękitne jak niebo. Patrzą w moje oczy i przestają się rozglądać. Człowiek porusza ręką ciężko, powoli, jak gdyby był bardzo słaby. Wtedy czuję... 
    — Aha — przerwał Canim ochrypłym szeptem. — Co czujesz?
    — Nie, nie!— zawołała żywo. — Nic nie czuję! Czy powiedziałam „czuję”? Nie to miałam na myśli. Nie mogłam tego mieć na myśli. Widzę. Tylko widzę! Widzę na śniegu człowieka z oczami jak niebo i włosami koloru sierści łasicy. Widywałam to wiele razy i zawsze wyglądało tak samo: w śniegu człowiek...
    — A siebie widzisz? — zapytał pochylając się nad nią i mierząc ją przenikliwym wzrokiem. — Czy widywałaś kiedyś siebie przy człowieku w śniegu?
    — Dlaczego miałbym widywać siebie? Przecież ja jestem prawdziwa.
    Twarz Canima złagodniała. Odchylił się do tyłu i odwrócił wzrok, aby żona nie mogła zobaczyć wyrazu szczerego zadowolenia.
    — Wszystko ci wytłumaczę, Li-Wan — powiedział mentorskim tonem. — W jakimś dawniejszym życiu byłaś ptaszkiem, małą ptaszyną. Wtedy widziałaś te rzeczy i pamięć ich dotychczas trwa w tobie. Nic w tym dziwnego. Ja byłem niegdyś łosiem, a ojciec mojego ojca po śmierci został niedźwiedziem. Tak mówił szaman, a szaman nie może kłamać. Rozumiesz, na ścieżce bogów przechodzimy z jednego życia w drugie, a wiedzą to i pojmują jedynie bogowie. Sny i cienie snów to wspomnienia, wspomnienia, nic więcej. Pies, który skamle przez sen w słonecznym blasku, na pewno widzi i wspomina rzeczy dawno minione. Bash był niegdyś wojownikiem. Głęboko wierzę, że musiał być wojownikiem.
    Canim rzucił kość wilczurowi i dźwignął się na nogi. — No, pora w drogę. Słońce przypieka, ale niewiele już się ochłodzi.
    — A ci biali ludzie? — zapytała odważnie Li-Wan. — Jak wyglądają?
    — Jak ty lub ja — powiedział mąż — tylko skórę mają jaśniejszą. Nim ten dzień skona, będziesz pomiędzy białymi.
    Canim przytroczył śpiwór od swoich juków, które ważyły sto pięćdziesiąt funtów, pomazał twarz wilgotną gliną i usiadł, żeby odpocząć, nim żona skończy z obładowywaniem psów. Olo wystraszył się kija w ręku kobiety i bez oporu przyjął na grzbiet czterdzieści kilka funtów bagażu. Ale Bash buntował się, srożył i nie mógł stłumić gniewnego warczenia, gdy pod przymusem dawał się objuczać. Kiedy Li-Wan mocno obciągała troki, pies jeżył grzbiet i pokazywał zęby, a całą złość swej natury wyładowywał w rzucanych spode łba spojrzeniach. 
    — A nie mówiłem! — zachichotał Canim. — On był niegdyś wojownikiem, bardzo wielkim wojownikiem!
    Poprawił sprzączki przy głównym pasie swoich juków i bez wysiłku dźwignął ciężar z ziemi.
    — Te futra — powiedział — będą miały cenę, wielką cenę. Biali dobrze płacą za taki towar, bo nie mają czasu na polowanie, a w dodatku źle znoszą zimno. Niedługo urządzimy biesiadę, Li-Wan, biesiadę, jakiej nie widziałaś ani w tym życiu, ani w żadnym z poprzednich.
    Szeptem podziękowała władcy za łaskawą obietnicę, nałożyła juki i pod brzemieniem pochyliła się do przodu.
    — Jak urodzę się następny raz, będę białym człowiekiem — dodał Canim i lekkim krokiem wstąpił na ścieżkę wiodącą stromo w dół, zboczem parowu.
    Psy szły za nogą pana, a pochód zamykała Li-Wan. Ale myśli jej wędrowały daleko na wschód, za Góry Lodowe, do małego, odludnego kątka ziemi, gdzie przeżyła dzieciństwo. Kiedy była dziewczynką — dobrze pamiętała — uważano ją zawsze za istotę osobliwą, jak gdyby nawiedzoną lub chorą. Tak! Marzyła na jawie i dostawała połajanki lub kije za dziwaczne zjawy, które widywała. Wreszcie wyrosła z tego, niezupełnie jednak. Przywidzenia nie dręczą jej wprawdzie na jawie, lecz powracają we śnie, nawet teraz, kiedy jest dojrzałą niewiastą. Wiele, wiele nocy wypełniają koszmary pełne złudnych obrazów, mglistych i bezsensownych. Li-Wan, wzburzona po rozmowie z mężem, schodziła krętą ścieżką z grzbietu działu wodnego, lecz myśl jej, jak pies za tropem, nawracała wciąż ku uporczywym zwidom z marzeń sennych.
    — Odsapnijmy trochę — powiedział Canim, gdy przebyli pół drogi jarem głównego potoku.
    Postawił juki na sterczącym głazie, zsunął z ramion pas i usiadł. Li-Wan poszła za jego przykładem, a zziajane psy legły w pobliżu. U stóp wędrowców szemrał strumyk lodowato zimnej, górskiej wody, brudnej jednak i zmąconej, jak gdyby zanieczyściła ją świeżo poruszona ziemia.
    — Czemu tak jest? — zapytała Li-Wan.
    — Bo biali ludzie grzebią w piasku. Słuchaj!
    Canim podniósł rękę. Doleciał ich stukot kilofów i łopat oraz dźwięk męskich głosów.
    — Biali oszaleli przez złoto i nieustannie pracują, żeby je znaleźć. Pytasz o złoto? Jest żółte, pochodzi z ziemi i ma wielką wartość, a także według niego oblicza się ceny. 
    Li-Wan odwróciła wzrok, przestała zwracać uwagę na męża. O kilka jardów niżej, przesłonięte po części kępą młodych jodeł ułożone jeden na drugim pnie tworzyły ściany chaty z oblepionym gliną dachem o szerokim okapie. Dreszcz przebiegł Li-Wan. Widma z jej snów powstały i niespokojnie zawirowały dokoła.
    — Canim — szepnęła przejęta grozą. — Canim, co to jest?
    — Wigwam białego człowieka. Tam on jada i sypia.
    Li-Wan pochłaniała wzrokiem dziwną budowlę, szybko oceniła jej zalety i drżała od zbudzonych nagle, niezrozumiałych wzruszeń.
    — W czasie mrozów musi tam być bardzo ciepło — powiedziała na głos odczuwając niejasno, że z ust jej płyną jak gdyby cudze słowa. Inne słowa cisnęły się na wargi, dobywały przemocą, ale nie mogła ich wymówić.
    — Nazywa się to chata — objaśnił w tej chwili Canim. Serce Li-Wan załomotało gwałtownie. Te dźwięki! Ach, te dźwięki!
    Rozejrzała się wokół przejęta strachem. Skąd znała ów obcy wyraz, zanim go usłyszała? Co to ma znaczyć? Nagle spłynęło olśnienie! Na poły z przestrachem, na poły z radością uprzytomniła sobie po raz pierwszy w życiu, że w jej wizjach był sens, było coś prawdziwego.
    — C h a t a — powtarzała szeptem — Chata.
    Podniósł się wir obrazów z sennych marzeń. W głowie huczało, serce wzbierało wzruszeniem. Cienie, mgliste zarysy spraw i rzeczy, niepojęte skojarzenia rysowały się, piętrzyły dokoła. Li-Wan na próżno walczyła z własną świadomością, aby dobyć je na jaw, utrwalić. Czuła, iż w tym labiryncie wspomnień znajdzie klucz tajemnicy, że trzeba jedynie pochwycić, ująć go silnie, a wszystko będzie jasne, oczywiste... O Canim! O Pow-Wah-Kaan! O duchy i cienie! Co to wszystko znaczy?
    Oniemiała, drżąca, spowita szaleńczą plątaniną wszechwładnych ułud i marzeń, spojrzała w stronę męża. Robiło jej się słabo, była bliska omdlenia. Mogła tylko słuchać urzekających dźwięków, których przepiękny rytm dobywał się z chaty.
    — To skrzypce — wyjaśnił Canim.
    Nie słuchała go, gdyż w ogarniającym ją upojeniu odniosła nagle wrażenie, że wszystko już rozumie.
    „Teraz! Teraz!” — pomyślała.
    Oczy jej zwilgotniały, łzy pociekły po twarzy. Rozwiązuje się zagadka, lecz nadchodzi, zbliża się dziwna słabość. Ach, zachować przytomność, zachować choć na chwilę! Niczego więcej nie potrzeba. Ale krajobraz chwieje się i zapada, wzgórza tańczą na tle nieba. Li-Wan zrywa się, wydaje przeraźliwy okrzyk: 
    — Tatusiu! Tatusiu!
    Zgubiona w nagłych mrokach zatoczyła się, padła twarzą między głazy.
    Canim obejrzał ją, mruknął z zadowoleniem, przekonawszy się, że ciężkie juki nie przetrąciły jej kręgosłupa. Później oblał Li-Wan wodą ze strumienia. Powoli wracała do przytomności. Wreszcie, wstrząsana łkaniem, usiadła.
    — Niedobrze, kiedy gorące słońce świeci na głowę — odezwał się mąż.
    — Tak, niedobrze — przyznała. — I bardzo utrudziło mnie dźwiganie ciężaru.
    — Wcześnie rozbijemy obóz, żebyś mogła się wyspać i nabrać sił — podjął łagodnym tonem. — Ale im rychlej pójdziemy teraz, tym rychlej legniemy na spoczynek.
    Li-Wan nie miała nic do powiedzenia. Podniosła się i ruszyła z miejsca psy. Mechanicznie dostosowała tempo do rytmicznego kroku męża i idąc za nim, niebawem minęła chatę. Nie było już słychać dźwięków skrzypiec, chociaż drzwi stały otworem, a z blaszanej rury dobywała się spiralna smuga dymu.
    Przy zakręcie strumienia wędrowcy napotkali mężczyznę o jasnej skórze i błękitnych oczach. Na moment Li-Wan ujrzała tamtego mężczyznę w śniegu, ale widziała go niewyraźnie, bo była osłabiona, znużona wstrząsem, który przeżyła tak niedawno. Mimo to przystanęła obok Canima i wraz z nim przyglądała się ciekawie dziwnemu człowiekowi oraz jego pracy.
    Kolistymi ruchami płukał żwir na pochylonej ukosem dużej misce, a kiedy potrząsnął nią zręcznie, na dnie błysnął szeroki pas żółtego złota.
    — Bardzo bogaty ten strumień — wyjaśnił Canim żonie, gdy ruszyli w dalszą drogę. — Kiedyś i ja znajdę nie gorszy. Wtedy będzie ze mnie wielki człowiek.
    Napotykali coraz więcej chat i ludzi, aż wreszcie znaleźli się w miejscu, gdzie zaczynała się prosta, rozległa dolina. Przedstawiała ona obraz straszliwego spustoszenia. Ziemia była wszędzie poszarpana i zryta, jak gdyby po zapasach tytanów. Tam, gdzie nie wznosiły się kopce przekopanego żwiru, ziały doły i rowy albo czarne wyrwy, w których grubą powłokę gleby zdarto aż do skalistego podłoża. Strumień nie płynął zwyczajnym korytem, lecz wody jego, powstrzymywane i zawracane wielekroć tamami, ściekały rynnami w kanały i zagłębienia po tysiąc razy służąc ludziom do tego samego wciąż celu. Wzgórza odarto z drzew, a wielkie ześlizgi do drewna i szyby odkrywkowe ohydnie szpeciły pokaleczone, nagie zbocza. Wśród tego wszystkiego niby olbrzymie gniazdo mrówek uwijali się ludzie — umazani błotem, brudni, obdarci. Niknęli w norach własnego wiercenia i z nor tych wyłazili, niby robactwo pełzali wzdłuż rynien; harowali, pocili się przy żwirowych kopcach, które przekopywali i patroszyli nieustannie. Dokąd wzrok sięgnął, nawet na grzbietach wzgórz widać było ludzi, którzy dziurawili, targali, kaleczyli oblicze przyrody.
    Ten potworny kataklizm przejął grozą Li-Wan.
    — Canim, to na pewno ludzie szaleni — powiedziała do męża.
    — Nic dziwnego — odrzekł. — Złoto, którego szukają, to ważna rzecz, najważniejsza w świecie.
    Parę godzin szli przez ów chaos ludzkiej chciwości. Canim był skupiony, czujny, Li-Wan słaba i obojętna. Zdawała sobie sprawę, że stanęła na granicy wielkiego odkrycia, że jest nadal u tej granicy. Ale wyczerpana napięciem nerwowym, biernie czekała na coś niewiadomego, co miało nastąpić. Po drodze zmysły chwytały, przekazywały świadomości liczne wrażenia, a każde z nich stanowiło bodziec dla udręczonej wyobraźni. Gdzieś w głębi duszy czułe struny drgały pod wpływem wrażeń zewnętrznych. Ożywały obrazy od dawna zapomniane, nie widywane nawet w snach. Li-Wan uświadamiała to sobie bez zainteresowania, dręczyła się wewnętrznie, lecz brakowało jej mocy ducha i zapału, by przyswoić sobie te doznania i zrozumieć. Zmęczona dreptała za władcą, poprzestając na wyglądaniu tego, co — jak wiedziała — musi zdarzyć się gdzieś i kiedyś.
    Wyzwoliwszy się z narzuconej przez ludzki obłęd niewoli strumień powrócił wreszcie do naturalnego stanu i brudny, zmętniały wił się leniwie pośród przestronnych równin i gajów doliną rozszerzającą się w pobliżu ujścia. Tutaj kończyła się „opłacalność”, nie było przynęty, która mogłaby zwabić ludzi. Tutaj też, w momencie gdy przystanęła, by pogonić kijem Olo, Li-Wan usłyszała dźwięczne srebro niewieściego śmiechu.
    Przed chatą siedziała kobieta o jasnej skórze, różowa jak dziecko, uśmiechając się radośnie do innej kobiety, która stała w drzwiach. Pierwsza z nich rozrzuciła wokół bujne, ciemne, wilgotne włosy i suszyła je wystawiając na ciepłą pieszczotę promieni słońca.
    Przez chwilę Li-Wan stała niby urzeczona. Później oślepiła ją nagła błyskawica. Coś jak gdyby ustąpiło z drogi. Znikła kobieta przed chatą, znikła chata i wysokie jodły, i poszarpana linia na granicy grzbietu górskiego i nieba. W blaskach innego słońca Li-Wan ujrzała inną kobietę, która śpiewając rozczesywała obfite ciemne włosy. 
    Usłyszała i zrozumiała słowa pieśni i znowu była dzieckiem. Doznała olśnienia, w którym stopiły się w jedno wszystkie dawne dręczące sny, a cienie i mgliste zarysy nabrały właściwych kształtów. Wszystko było jasne, proste, realne. Tłumnie przemykać zaczęły rozmaite obrazy: dziwaczne sceny, kwiaty, drzewa, ludzie. Li-Wan widziała to wszystko i wszystko poznawała.
    — Niegdyś byłaś ptaszkiem, małą ptaszyną — powiedział Canim bystro patrząc Li-Wan w oczy, jak gdyby chciał je przepalić spojrzeniem.
    — Niegdyś byłam małą ptaszyną — szepnęła tak cicho, że głosu jej prawie nie było słychać.
    Zdawała sobie sprawę, że kłamie w tej chwili. Pochyliła się pod ciężarem juków, spuściła czoło i miarowym krokiem ruszyła w dalszą drogę.
    Wszystko to było takie dziwne, że prawda stała się nierealna. Milowy marsz i rozbijanie obozu nad brzegiem małego potoczku sprawiały wrażenie scen z koszmaru. Li-Wan jak we śnie przyrządzała wieczerzę, karmiła psy, rozsznurowywała juki. Przyszła do siebie wówczas dopiero, kiedy Canim zaczął projektować następną wędrówkę.
    — Klondike wpada do Yukonu — mówił — wielkiej rzeki, większej niż Mackenzie, o której ci wiadomo. A zatem my obydwoje, ty i ja, pójdziemy w dół Klondike aż do Fortu Yukon. Zimą i z psami będzie to dwadzieścia noclegów. Później z biegiem Yukonu będziemy szli na zachód... sto noclegów, może dwieście. Nie wiem, nikt mi nigdy nie mówił. To bardzo daleko. Ale później trafimy nad morze. Ty nic nie wiesz o morzu, ale zaraz ci wytłumaczę. Czym jezioro jest dla wyspy, tym morze dla całej ziemi. Wszystkie rzeki płyną do niego, a ono wcale nie ma końca. Widziałem morze w Zatoce Hudsona, muszę więc zobaczyć je i na Alasce. A później ty, Li-Wan, i ja możemy popłynąć na morze wielkim czółnem albo wiele, wiele setek noclegów wędrować lądem na południe. Co będzie dalej, nie wiem. Wiem tylko, że jestem Canim, Canim-Czółno, wielki podróżnik po całej ziemi, jak długa i szeroka!
    Kobieta siedziała bez ruchu i słuchała, a strach kąsał jej serce na myśl o zapuszczeniu się w bezkresne pustkowia.
    — To ciężka droga — powiedziała tylko i z rezygnacją schyliła głowę na kolana.
    W tej chwili wspaniała, cudowna myśl zaświtała jej w głowie. Li-Wan opanowało uniesienie. Zeszła nad potok i zmyła z twarzy wyschłą glinę, a kiedy uspokoiło się zwierciadło wodne, długo patrzyła na własne odbicie. Ale słońce, wiatry i deszcze zrobiły swoje: skóra Li-Wan była brązowa, ogorzała — nie miękka i delikatna jak u dziecka. Mimo to myśl była nadal wspaniała i uniesienie nie minęło wcale, gdy kobieta wsunęła się pod pelerynę z wiewiórczych skórek i legła u boku męża.
    Czuwała spoglądając w górę ku błękitnemu niebu. Czekała, aż Canim zapadanie w pierwszy, twardy sen. Kiedy się to stało, ostrożnie, powoli wypełzła spod okrycia, otuliła Canima i wstała. Za drugim jej krokiem Bash warknął gniewnie. Zaszeptała doń pojednawczym tonem i z ukosa zerknęła na mężczyznę. Chrapał donośnie. Li-Wan odwróciła się i szybkim, bezszelestnym krokiem odeszła ścieżką, która niedawno przywiodła ją do obozowiska.
    Pani Ewelina Van Wyck wybierała się właśnie do łóżka i kończyła niezbędne przygotowania.
    Znudzona obowiązkami narzuconymi przez wytworne towarzystwo, znaczny majątek i błogosławiony stan wdowieński, odbyła podróż na Daleką Północ i poświęciła się gospodarstwu domowemu w przytulnej chatce na krańcu terenów złotonośnych. Tam, korzystając z pomocy i zachęty swej damy do towarzystwa oraz przyjaciółki, Myrtle Giddings, pani Ewelina Van Wyck bawiła się w życie na łonie przyrody, rozpustnie pławiła w prymitywie.
    Zapragnęła umknąć od wielu pokoleń kultury i salonowego doboru. Chciała wrócić w objęcia dzikiej ziemi, którą praszczury jej porzucili. Tkliwie pielęgnowała myśli i uczucia bardzo, jej zdaniem, pokrewne myślom i uczuciom człowieka z okresu kamiennego. W danej chwili układając na noc bujne włosy pani Ewelina Van Wyck raczyła własną wyobraźnię obrazami paleolitycznych zalotów. Dekoracje stanowiły przeważnie jaskinie pełne pogruchotanych piszczeli, srogie drapieżniki, kudłate mamuty i bójki niezdarnie ciosanymi nożami z kamienia. Pani Van Wyck doznawała rozkosznych uczuć! Nawą mrocznej puszczy umykała przed zbyt natrętnymi umizgami niskoczołego, odzianego w skóry wielbiciela, gdy nagle... Nagle otworzyły się drzwi (bez obowiązującego ludzi uprzejmych pukania) i do chaty weszła odziana w skóry kobieta — dzika i pierwotna!
    — O Boże!
    Susem, jakiego nie powstydziłaby się kobieta jaskiniowa, panna Giddings wylądowała w bezpiecznym miejscu za stołem. Ale pani Van Wyck dotrzymała pola. Bez trudu spostrzegła, że nieproszony gość jest mocno wzruszony. Szybko zerknąwszy za siebie upewniła się, że ma wolną drogę do łóżka, gdzie pod poduszką spoczywał duży colt.
    — Pozdrawiam cię, kobieto o przepięknych włosach — powiedziała Li-Wan.
    Powiedziała to jednak w swoim języku, znanym tylko w małym, odludnym kątku ziemi, toteż kobieta o przepięknych włosach nic nie zrozumiała.
    — Mam biec po pomoc? — wyjąkała panna Giddings.
    — To jakieś biedne, niegroźne stworzenie — odrzekła pani Van Wyck. — Spójrz tylko na jej futrzany ubiór, znoszony, wytarty w wędrówkach. Ale za to z pewnością okaz jedyny w swoim rodzaju. Kupię go do swoich zbiorów. Bardzo cię proszę, Myrtle, podaj mi worek i ustaw wagę.
    Li-Wan bacznie obserwowała ruchy jej ust, słów wszakże nie rozumiała; uświadomiła też sobie w chwili żalu i niepewności, że nie istnieje sposób porozumienia z tą istotą.
    Zrozpaczona, zła na własną niemotę, rozkrzyżowała ramiona i krzyknęła głośno:
    — O kobieto! Jesteśmy siostrami! 
    Po twarzy ciekły jej łzy wielkiej tęsnoty, a drżenie głosu świadczyło
    o bólu, którego Li-Wan nie potrafiła ubrać w słowa. Panna Giddings trzęsła się ze strachu, a nawet sama pani Van Wyck była zaniepokojona.
    — Będę żyła tak, jak ty żyjesz. Twoje obyczaje są moimi, niechaj więc będą wspólne. Mój mąż to Canim, Canim-Czółno. Jest wielki i obcy. Ja się go boję. Jego ścieżką jest cały świat, co nigdzie się nie kończy, a ja jestem strudzona. Moja matka była podobna do ciebie. Miała takie jak ty włosy i takie oczy. Wtedy życie było mi miłe, a słońce ciepłe.
    Uklękła pokornie i schyliła głowę do stóp pani Van Wyck. Ale dama odskoczyła wystraszona uniesieniem dziwnej kobiety.
    Li-Wan podniosła się. Dyszała ciężko, zbierając siły do dalszej przemowy. Nieme wargi nie były w stanie wyrazić przemożnego, ogarniającego wszystko poczucia wspólnoty.
    — Handlować? Ty handlować? — zapytała pani Van Wyck uciekając się do prymitywnego żargonu, zwyczajem przedstawicieli rasy wyższej.
    Chcąc wyjaśnić, co zamierza nabyć, dotknęła zniszczonego futrzanego odzienia Li-Wan i wysypała na szalkę złoto wartości kilkunastu dolarów. Poruszała żółty, błyszczący proszek, kusząco przesypywała go między palcami. Ale Li-Wan widziała tylko toczone, śnieżnobiałe palce zakończono różowymi paznokietkami, pięknymi niby klejnoty. Pokazała własną rękę — kostropatą, zniszczoną od pracy — i wybuchnęła płaczem. Pani Van Wyck zrozumiała to niewłaściwie.
    — Złoto! — dodała kobiecie odwagi. — Dobre złoto! Ty handlować? To za to!
    Jeszcze raz położyła dłoń na futrzanym kaftanie.
    — Ile? Ty sprzedać? Ile? — nalegała gładząc futro pod włos, aby upewnić się, czy naprawdę jest szyte ścięgnami.
    Li-Wan była jednak głucha i słowa nie miały dla niej żadnego znaczenia. Opanowała ją rozpacz z powodu zupełnego niepowodzenia. Jak dowieść, iż nie różni się od tych niewiast? Wiedziała przecie, że mają jedną krew; są siostrami, że uznać to powinni wszyscy ludzie. Półprzytomnym wzrokiem wodziła po wnętrzu chaty. Widziała rozwieszone dokoła miękkie kotary, kobiece stroje, owalne lustro, ustawione przed nim śliczne cacka toaletowe. Dręczyły ją te przedmioty, bo podobne widywała niegdyś i teraz, kiedy się im przyglądała, wargi bezwiednie kształtowały dźwięki, których nie śmiała wymówić. Nagle doznała olśnienia. Wyprostowała się, zapanowała nad sobą. Musi być spokojna, musi wiedzieć, co robi, gdyż tym razem koniecznie trzeba uniknąć nieporozumienia albo... Li-Wan targnął tłumiony szloch; ponownie zdobyła się na wysiłek. 
    Położyła rękę na stole.
    — Stół — oznajmiła głośno i wyraźnie. — Stół — powtórzyła. Spojrzała na panią Van Wyck, która twierdząco skinęła głową.
    Li-Wan uradowała się, lecz nie przestała nad sobą panować.
    — Piec — powiedziała. — Piec.
    Pani Van Wyck przytakiwała raz po raz, a Li-Wan ożywiała się, wzruszała coraz bardziej. To powoli, niepewnie, to z gorączkowym pośpiechem — zależnie od tego, jak szybko odświeżały się w pamięci zapomniane wyrazy — chodziła po chacie i nazywała jeden przedmiot po drugim. Wreszcie skończyła z triumfem. Wyprostowała się dumnie, przechyliła w tył głowę, pełna oczekiwania i nadziei.
    — Ko-tek. — Roześmiana pani Van Wyck przesylabizowała, jak w przedszkolu: — Wlazł ko-tek na pło-tek i mru-ga.
    Li-Wan poważnie skinęła głową. Nareszcie ją zaczynają rozumieć. Na tę myśl zarumieniła się pod brązową opalenizną, uśmiechnęła i z jeszcze większym zapałem kiwnęła głową.
    Pani Van Wyck spojrzała na swą towarzyszkę.
    — Pewnie liznęła gdzieś trochę misyjnej edukacji i przyszła tutaj, żeby się popisać. 
    — Oczywiście — zaszczebiotała panna Giddings. — Biedna głuptaska! Nie wyśpimy się przez jej niemądrą próżność,
    — Tak czy inaczej, muszę mieć ten kaftan — powiedziała pani Van Wyck. — Pewnie, że jest zniszczony, ale robota pierwszorzędna. Wspaniały okaz! To za to! — zwróciła się do szczególnego gościa. —
    Hę? To za to! Rozumiesz? Ile? Hę? Ile ty chcieć? Rozumiesz? To za to!
    — Może będzie wolała suknię albo co innego z garderoby — zasugerowała panna Giddings.
    Dama zbliżyła się do Li-Wan i na migi dała jej do zrozumienia, że pragnie zamienić swój szlafroczek na skórzany kaftan. Zachęcając do transakcji ujęła dłoń gościa i położyła ją na ozdobnym gorsie pośród wstążek i koronek. Przesunęła palcami Li-Wan tam i z powrotem, aby pokazać, jak delikatna jest tkanina. Ale broszka w kształcie motyla była niedbale przypięta i szlafroczek rozchylił się na przodzie ukazując jędrną, białą pierś, co nigdy nie zaznała warg niemowlęcia.
    Pani Van Wyck obojętnie doprowadziła garderobę do porządku, lecz Li-Wan wydała przejmujący okrzyk. Nerwowo zaczęła targać, szarpać skórzaną koszulę, aż wreszcie dobyła własną pierś również białą i jędrną jak pierś Eweliny Van Wyck. Wydając nieartykułowane dźwięki i gestykulując żywo Li-Wan usiłowała na tej zasadzie dowieść pokrewieństwa.
    — Metyska — wyjaśniła pani Van Wyck. — Na widok jej włosów od razu przyszło mi to do głowy.
    Panna Giddings zrobiła godną minę.
    — Szczyci się białą skórą ojca. Co za ohyda! Dajże jej coś, Ewelino, i wypraw wreszcie.
    Ale druga niewiasta westchnęła.
    — Ach biedactwo! Tak chciałabym coś dla niej zrobić.
    W tej chwili ciężkie kroki zachrzęściły na żwirze przed chatą. Drzwi się otwarły i wszedł Canim. Panna Giddings wrzasnęła przerażona wizją nagłej i gwałtownej śmierci, lecz pani Van Wyck spokojnie przyjęła nowego gościa.
    — Czego chcesz? — zapytała.
    — Dobry wieczór — odrzekł uprzejmie i krótko, wskazując jednocześnie Li-Wan. — To moja żona.
    Sięgnął po nią, ale Li-Wan powstrzymała go ruchem ręki.
    — Przemów, Canim! Powiedz im, że ja jestem...
    — Że jesteś córką Pow-Wah-Kaan? To ich nic nie obchodzi. Nie są ciekawe. Lepiej powiem im, że zła z ciebie żona, co odchodzi ukradkiem od męża, kiedy sen sklei mu powieki. 
    Znów sięgnął po nią, lecz Li-Wan umknęła do pani Van Wyck. 
    Padła jej do nóg, błagając o co§ gorąco, próbowała objąć jej kolana. Ale dama cofnęła się i spojrzeniem udzieliła pozwolenia Canimowi, który chwycił żonę pod pachy i postawił na podłodze. Opanowana szaleńczą rozpaczą walczyła z nim, aż mężczyzna zaczął ciężko dyszeć ze zmęczenia. Zatoczyli się na środek izby.
    — Puść mnie, Canim! Pozwól odejść — szlochała kobieta. Wykręcił jej rękę tak mocno, że zaniechała oporu.
    — Wspomnienia małej ptaszyny są za wyraźne, sprawiają kłopoty — zaczął.
    — Teraz wiem! Wiem wszystko! — wybuchnęła Li-Wan. — Widzę człowieka w śniegu tak, jak nigdy dawniej. Widzę, że pełza na czworakach, a mnie, małe dziecko, niesie na plecach. I to było przed Pow-Wah-Kaan, zanim zamieszkałam w małym odludnym kątku ziemi!
    — Wiesz wszystko — powiedział Canim wlokąc ją w stronę drzwi — ale i tak pójdziesz ze mną w dół Yukonu i zapomnisz!
    — Nigdy nie zapomnę! Nigdy! Będę pamiętała, póki zostanie mi biała skóra!
    Kurczowo uczepiła się futryny drzwi i błagalnym wzrokiem spojrzała po raz ostatni na Ewelinę Van Wyck.
    — Już ja, Canim-Czółno, nauczę cię zapominać!
    Oderwał jej palce od drewna i wlokąc za sobą żonę, wkroczył na szlak. 
    
