Hanryk Sienkiewicz  –  JANKO MUZYKANT
     
     Przyszlo to na swiat watle, slabe. Kumy, co sie byly zebraly przy tapczanie poloznicy, krecily glowami i nad matka, i nad dzieckiem. Kowalka Szymonowa, ktora byla najmadrzejsza, poczela chora pocieszac:
     - Dajta - powiada - to zapale nad wami gromnice, juze z was nic nie bedzie, moja kumo; juz wam na tamten swiat sie wybierac i po dobrodzieja by poslac, zeby wam grzechy wasze odpuscil.
     - Ba! - powiada druga - a chlopaka to zara trza ochrzcic; on i dobrodzieja nie doczeka, a - powiada - blogo bedzie, co choc i strzyga sie nie ostanie.
     Tak mowiac zapalila gromnice, a potem wziawszy dziecko pokropila je woda, az poczelo oczki mruzyc, i rzekla jeszcze:
     - Ja ciebie "krzce" w Imie Ojca i Syna, i Ducha Swietego i daje ci na przezwisko Jan, a terazze, duszo "krzescijanska", idz, skades przyszla. Amen.
     Ale dusza chrzescijanska nie miala wcale ochoty isc, skad przyszla, i opuszezac chuderlawego ciala, owszem, poczela wierzgac nogami tego ciala, jako mogla, i plakac, chociaz tak slabo i zalosnie, ze jak mowily kumy: "myslalby kto, kocie nie kocie albo co!"
     Poslano po ksiedza; przyjechal, zrobil swoje, odjechal, chorej zrobilo sie lepiej. W tydzien wyszla baba do roboty. Chlopak ledwo zipal, ale zipal; az w czwartym roku okukala kukulka na wiosne chorobe, wiec sie poprawil i w jakim takim zdrowiu doszedl do dziesiatego roku zycia.
     Chudy byl zawsze i opalony, z brzuchem wydetym, a zapadlymi policzkami; czupryne mial konopna, biala prawie i spadajaca na jasne, wytrzeszczone oczy, patrzace na swiat, jakby w jakas niezmierna dalekosc wpatrzone. W zimie siadywal za piecem i poplakiwal cicho z zimna, a czasem i z glodu, gdy matula nie mieli co wlozyc ani do pieca, ani do garnka; latem chodzil w koszulinie przepasanej krajka i w slomianym "kapalusie", spod ktorego obdartej kani spogladal, zadzierajac jak ptak glowe do gory. Matka, biedna komornica, zyjaca z dnia na dzien niby jaskolka pod cudza strzecha, moze go tam i kochala po swojemu, ale bila dosc czesto i zwykle nazywala "odmiencem". W osmym roku chodzil juz jako potrzodka za bydlem lub, gdy w chalupie nie bylo co jesc, za bedlkami do boru. Ze go tam kiedy wilk nie zjadl, zmilowanie Boze.
     Byl to chlopak nierozgarniety bardzo i jak wiejskie dzieciaki przy rozmowie z ludzmi palec do geby wkladajacy. Nie obiecywali sobie nawet ludzie, ze sie wychowa, a jeszcze mniej, zeby matka mogla doczekac sie z niego pociechy, bo i do roboty byl ladaco. Nie wiadomo, skad sie to takie uleglo, ale na jedna rzecz byl tylko lapczywy, to jest na granie. Wszedzie tez je slyszal, a jak tylko troche podrosl, tak juz o niczym innym nie myslal. Pojdzie, bywalo, do boru za bydlem albo z dwojakami na jagody, to sie wroci bez jagod i mowi szepleniac:
     - Matulu! tak ci cos w boru "grlalo". Oj! Oj!
     A matka na to:
     - Zagram ci ja, zagram! nie boj sie!
     Jakoz czasem sprawiala mu warzachwia muzyke. Chlopak krzyczal, obiecywal, ze juz nie bedzie, a taki myslal, ze tam cos w boru gralo... Co? Albo on wiedzial?... Sosny, buki, brzezina, wilgi, wszystko gralo: caly bor, i basta!
     Echo tez... W polu grala mu bylica, w sadku pod chalupa cwirkotaly wroble, az sie wisnie trzesly! Wieczorami sluchiwal wszystkich glosow, jakie sa na wsi, i pewno myslal sobie, ze cala wies gra. Jak poslali go do roboty, zeby gnoj rozrzucal, to mu nawet wiatr gral w widlach.
     Zobaczyl go tak raz karbowy, stojacego z rozrzucona czupryna i sluchajacego wiatru w drewnianych widlach... zobaczyl i odpasawszy rzemyka dal mu dobra pamiatke. Ale na co sie to zdalo! Nazywali go ludzie "Janko Muzykant"!... Wiosna uciekal z domu krecic fujarki wedle strugi. Nocami, gdy zaby zaczynaly rzechotac, derkacze na lakach derkotac, baki po rosie burczyc; gdy koguty pialy po zaplociach, to on spac nie mogl, tylko sluchal i Bog go jeden wie, jakie on i w tym nawet slyszal granie... Do kosciola matka nie mogla go brac, bo jak, bywalo, zahucza organy lub zaspiewaja slodkim glosem, to dziecku oczy tak mgla zachodza, jakby juz nie z tego swiata patrzyly...
     Stojka, co chodzil noca po wsi i aby nie zasnac, liczyl gwiazdy na niebie lub rozmawial po cichu z psami, widzial nieraz biala koszule Janka, przemykajaca sie w ciemnosci ku karczmie. Ale przeciez chlopak nie do karczmy chodzil, tylko pod karczme. Tam przyczaiwszy sie pod murem, sluchal. Ludzie tancowali obertasa, czasem jaki parobek pokrzykiwal: "U-ha!" Slychac bylo tupanie butow, to znow glosy dziewczyn: "Czegoz?" Skrzypki spiewaly cicho: "Bedziem jedli, bedziem pili, bedziewa sie weselili", a basetla grubym glosem wtorowala z powaga: "Jak Bog dal! jak Bog dal!" Okna jarzyly sie swiatlem, a kazda belka w karczmie zdawala sie drgac, spiewac i grac takze, a Janko sluchal!...
     Co by on za to dal, gdyby mogl miec takie skrzypki grajace cienko; "Bedziem jedli, bedziem pili, bedziewa sie weselili." Takie deszczulki spiewajace. Ba! ale skad ich dostac? gdzie takie robia? Zeby mu przynajmniej pozwolili choc raz w reke wziac cos takiego!... Gdzie tam! Wolno mu tylko bylo sluchac, totez i sluchal zwykle dopoty, dopoki glos stojki nie ozwal sie za nim z ciemnosci: - Nie pojdzieszze ty do domu, utrapiencze?
     Wiec wowczas zmykal na swoich bosych nogach do domu, a za nim biegl w ciemnosciach glos skrzypiec: "Bedziem jedli, bedziem pili, bedziewa sie weselili", i powazny glos basetli: "Jak Bog dal! Jak Bog dal! Jak Bog dal!"
     Gdy tylko mogl slyszec skrzypki, czy to na dozynkach, czy na weselu jakim, to juz dla niego bylo wielkie swieto. Wlazil potem za piec i nic nie mowil po calych dniach, spogladajac jak kot blyszczacymi oczyma z ciemnosci. Potem zrobil sobie sam skrzypki z gonta i wlosienia konskiego, ale nie chcialy grac tak pieknie jak tamte w karczmie: brzeczaly cicho, bardzo cichutko, wlasnie jak muszki jakie albo komary. Gral jednak na nich od rana do wieczora, choc tyle za to odbieral szturchancow, ze w koncu wygladal jak obite jablko niedojrzale. Ale taka to juz byla jego natura. Dzieciaczyna chudl coraz bardziej, brzuch tylko zawsze mial duzy, czupryne coraz gestsza i oczy coraz szerzej otwarte, choc najczesciej lzami zalane, ale policzki i piersi wpadaly mu coraz glebiej i glebiej...
     Wcale nie byl jak inne dzieci, byl raczej jak jego skrzypki z gonta, ktore zaledwie brzeczaly. Na przednowku przy tym przymieral glodem, bo zyl najczesciej surowa marchwia i takze checia posiadania skrzypek.
     Ale ta chec nie wyszla mu na dobre.
     We dworze mial skrzypce lokaj i grywal czasem na nich szara godzina, aby sie podobac pannie sluzacej. Janko czasem podczolgiwal sie miedzy lopuchami, az pod otwarte drzwi kredensu, zeby im sie przypatrzec. Wisialy wlasnie na scianie naprzeciw drzwi. Wiec tam chlopak dusze swoja cala wysylal ku nim przez oczy, bo mu sie zdawalo, ze to niedostepna jakas dla niego swietosc, ktorej niegodzien tknac, ze to jakies jego najdrozsze ukochanie. A jednak pozadal ich. Chcialby przynajmniej raz miec je w reku, przynajmniej przypatrzec sie im blizej... Biedne male chlopskie serce drzalo na te mysl ze szczescia.
     Pewnej nocy nikogo nie bylo w kredensie. Panstwo od dawna siedzieli za granica, dom stal pustkami, wiec lokaj przesiadywal na drugiej stronie u panny pokojowej. Janko, przyczajony w lopuchach, patrzyl juz od dawna przez otwarte szerokie drzwi na cel wszystkich swych pozadan. Ksiezyc wlasnie na niebie byl pelny i wchodzil ukosnie przez okno do kredensu, odbijajac je w ksztalcie wielkiego jasnego kwadratu na przeciwleglej scianie. Ale ten kwadrat zblizal sie powoli do skrzypiec i w koncu oswietlil je zupelnie. Wowczas w ciemnej glebi wydawalo sie, jakby od nich bila swiatlosc srebrna; szczegolniej wypukle zgiecia oswiecone byly tak mocno, ze Janek ledwie mogl patrzec na nie. W onym blasku widac bylo wszystko doskonale: wciete boki, struny i zagieta raczke. Koleczki przy niej swiecily jak robaczki swietojanskie, a wzdluz zwieszal sie smyczek na ksztalt srebrnego preta...
     Ach! wszystko bylo sliczne i prawie czarodziejskie; Janek tez patrzyl coraz chciwiej. Przykucniety w lopuchach, z lokciami opartymi o chude kolana, z otwartymi ustami patrzyl i patrzyl. To strach zatrzymywal go na miejscu, to jakas nieprzezwyciezona chec pchala go naprzod. Czy czary jakie, czy co?... Ale te skrzypce w jasnosci czasem zdawaly sie przyblizac, jakoby plynac ku dziecku... Chwilami przygasaly, aby znowu rozpromienic sie jeszcze bardziej. Czary, wyrazne czary! Tymczasem wiatr powial; zaszumialy cicho drzewa, zalopotaly lopuchy, a Janek jakoby wyraznie uslyszal:
     - Idz, Janku! w kredensie nie ma nikogo... idz, Janku!...
     Noc byla widna, jasna. W ogrodzie dworskim nad stawem slowik zaczal spiewac i pogwizdywac cicho, to glosniej: "Idz! pojdz! wez!" Lelek poczciwy cichym lotem zakrecil sie kolo glowy dziecka i zawolal: "Janku, nie! nie!" Ale lelek odlecial, a slowik zostal i lopuchy coraz wyrazniej mruczaly: "Tam nie ma nikogo!" Skrzypce rozpromienily sie znowu...
     Biedny, maly, skulony ksztalt z wolna i ostroznie posunal sie naprzod, a tymczasem slowik cichutenko pogwizdywal: "Idz! pojdz! wez!"
     Biala koszula migotala coraz blizej drzwi kredensowych. Juz nie okrywaja jej czarne lopuchy. Na progu kredensowym slychac szybki oddech chorych piersi dziecka. Chwila jeszcze, biala koszulka znikla, juz tylko jedna bosa nozka wystaje za progiem. Na prozno, lelku, przelatujesz jeszcze raz i wolasz: "Nie! nie!" Janek juz w kredensie.
     Zarzechotaly zaraz ogromnie zaby w stawie ogrodowym, jak gdyby przestraszone, ale potem ucichly. Slowik przestal pogwizdywac, lopuchy szemrac. Tymczasem Janek czolgal sie cicho i ostroznie, ale zaraz go strach ogarnal. W lopuchach czul sie jakby u siebie, jak dzikie zwierzatko w zaroslach, a teraz byl jak dzikie zwierzatko w pulapce. Ruchy jego staly sie nagle, oddech krotki i swiszczacy, przy tym ogarnela go ciemnosc. Cicha, letnia blyskawica, przeleciawszy miedzy wschodem i zachodem, oswiecila raz jeszcze wnetrze kredensu i Janka na czworakach przed skrzypcami z glowa zadarta do gory. Ale blyskawica zgasla, ksiezyc przeslonila chmurka i nic juz nie bylo widac ani slychac.
     Po chwili dopiero z ciemnosci wyszedl dzwiek cichutki i placzliwy, jakby ktos nieostroznie strun dotknal - i nagle...
     Gruby jakis, zaspany glos, wychodzacy z kata kredensu spytal gniewliwie:
     - Kto tam?
     Janek zatail dech w piersiach, ale gruby glos spytal powtornie:
     - Kto tam?
     Zapalka zaczela migotac po scianie, zrobilo sie widno, a potem... Eh! Boze! Slychac klatwy, uderzenia, placz dziecka, wolanie: O! dlaboga! szczekanie psow, bieganie swiatel po szybach, halas w calym dworze...
     Na drugi dzien biedny Janek stal juz przed sadem u wojta.
     Mieliz go tam sadzic jako zlodzieja?... Pewno. Popatrzyli na niego wojt i lawnicy, jak stal przed nimi z palcem w gebie, z wytrzeszczonymi zaleklymi oczyma, maly, chudy, zamorusany, obity, nie wiedzacy, gdzie jest i czego od niego chca? Jakze tu sadzic taka biede, co ma lat dziesiec i ledwo na nogach stoi? Do wiezienia ja poslac czy jak?... Trzebaz przy tym miec troche milosierdzia nad dziecmi. Niech go tam wezmie stojka, niech mu da rozga, zeby na drugi raz nie kradl, i cala rzecz.
     - Bo pewno!
     Zawolali Stacha, co byl stojka:
     - Wez go ta i daj mu na pamiatke.
     Stach kiwnal swoja glupowata, zwierzeca glowa, wzial Janka pod pache, jakby jakiego kociaka, i wyniosl ku stodolce. Dziecko, czy nie rozumialo, o co chodzi, czy sie zaleklo, dosc ze nie ozwalo sie ni slowem, patrzylo tylko, jakby patrzyl ptak. Albo on wie, co z nim zrobia? Dopiero jak go Stach w stodole wzial garscia, rozciagnal na ziemi i podgiawszy koszuline machnal od ucha, dopieroz Janek krzyknal:
     - Matulu! - i co go stojka rozga, to on - "Matulu! matulu!!", ale coraz ciszej, slabiej, az za ktoryms razem ucichlo dziecko i nie wolalo juz matuli...
     Biedne, potrzaskane skrzypki!...
     - Ej, glupi, zly Stachu! ktoz tak dzieci bije? Toz to male i slabe, i zawsze bylo ledwie zywe.
     Przyszla matka, zabrala chlopaka, ale musiala go zaniesc do domu... Na drugi dzien nie wstal Janek, a trzeciego wieczorem konal juz sobie spokojnie na tapczanie pod zgrzebnym kilimkiem.
     Jaskolki swiegotaly w czeresni, co rosla pod przyzba; promien slonca wchodzil przez szybe i oblewal jasnoscia zlota, rozczochrana glowke dziecka i twarz, w ktorej nie zostalo kropli krwi. Ow promien byl niby goscincem, po ktorym mala dusza chlopczyka miala odejsc. Dobrze, ze choc w chwile smierci odchodzila szeroka, sloneczna droga, bo za zycia szla po prawdzie ciernista. Tymczasem wychudle piersi poruszaly sie jeszcze oddechem, a twarz dziecka byla jakby zasluchana w te odglosy wiejskie, ktore wchodzily przez otwarte okno. Byl to wieczor, wiec dziewczeta wracajace od siana spiewaly: "Oj, na zielonej, na runi!", a od strugi dochodzilo granie fujarek. Janek wsluchiwal sie ostatni raz, jak wies gra... Na kilimku przy nim lezaly jego skrzypki z gonta.
     Nagle twarz umierajacego dziecka rozjasnila sie, a z bielejacych warg wyszedl szept:
     - Matulu?...
     - Co, synku? - ozwala sie matka, ktora dusily lzy...
     - Matulu, Pan Bog mi da w niebie prawdziwe skrzypki?
     - Da ci, synku, da! - odrzekla matka; ale nie mogla dluzej mowic, bo nagle z jej twardej piersi buchnela wzbierajaca zalosc, wiec jeknawszy tylko: "O Jezu! Jezu!", padla twarza na skrzynie i zaczela ryczec, jakby stracila rozum albo jak czlowiek, co widzi, ze od smierci nie wydrze swego kochania...
     Jakoz nie wydarla go, bo gdy podnioslszy sie znowu spojrzala na dziecko, oczy malego grajka byly otwarte wprawdzie, ale nieruchome, twarz zas powazna bardzo, mroczna i stezala. Promien sloneczny odszedl takze...
     Pokoj ci, Janku!
     
     *
     
     Nazajutrz powrocili panstwo do dworu z Wloch wraz z panna i kawalerem, co sie o nia staral. Kawaler mowil:
     - Quel beau pays que l'Italie.
     - I co to za lud artystow. On est heureux de chercher la-bas des
     talents et de les proteger... - dodala panna.
     Nad Jankiem szumialy brzozy...
     
